Việt Nam đang từng bước kết nối nguồn lực trí tuệ đã có trên toàn cầu vào một mạng lưới chung, để biến tri thức phân tán thành sức mạnh phục vụ những bài toán cụ thể của đất nước. Kế hoạch triển khai Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố mới đây cho thấy một cách tiếp cận mới trong việc huy động nguồn lực người Việt ở nước ngoài.

Trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI), đầu tư cho hạ tầng, dữ liệu và công nghệ là điều kiện cần. Nhưng để rút ngắn khoảng cách về tri thức, một nguồn lực đặc biệt quan trọng là con người.

Trong bối cảnh đó, Mạng lưới chuyên gia trí tuệ nhân tạo (AI) Việt Nam toàn cầu từng bước được xây dựng trở thành một cộng đồng chuyên gia hoạt động thường xuyên, liên kết thực chất, trên nguyên tắc mở, linh hoạt và tự nguyện. Chuyên gia có thể tham gia theo từng bài toán, nhiệm vụ, dự án hoặc chương trình, trực tiếp hoặc trực tuyến, phù hợp với chuyên môn và điều kiện của mình, đóng góp vào những lĩnh vực cụ thể của đất nước.

Cơ chế linh hoạt kết nối với nhu cầu thực tiễn.

Điểm đáng chú ý nằm ở chính cách thức kết nối. Mạng lưới không được thiết kế đơn thuần như một danh sách để tập hợp những người giỏi về AI mà trọng tâm là xây dựng một cơ chế kết nối hai chiều giữa chuyên gia và nhu cầu thực tiễn. Từ những nhu cầu thực tế từ địa phương, doanh nghiệp, mạng lưới có thể tổng hợp các bài toán lớn, kết nối những chuyên gia phù hợp và hình thành các nhóm nghiên cứu, nhóm tư vấn liên ngành, liên tổ chức. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Hưng, giảng viên Đại học TohOku, Nhật Bản, cho rằng: “Việc thành lập mạng lưới chuyên gia AI là một bước đi rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay. Điều quan trọng không chỉ là kết nối những người làm về AI mà là tạo ra một cơ chế để cùng giải quyết những cái bài toán lớn của Việt Nam hiện nay. Việc tạo ra một mạng lưới kết nối các nhà khoa học sẽ hướng tới 4 mục tiêu: kết nối các chuyên gia trong và ngoài nước để tạo thành những nhóm nghiên cứu trong từng lĩnh vực riêng biệt; Chia sẻ dữ liệu cơ sở hạ tầng, kinh nghiệm nghiên cứu giữa các nhà khoa học trong nước và ngoài nước; Hình thành các dự án liên ngành giữa AI và các lĩnh vực khác; Hỗ trợ đào tạo những nhà nghiên cứu trẻ, những thế hệ sinh viên thông qua việc đồng hướng dẫn nghiên cứu”.

Bên cạnh kết nối các nhà khoa học, mạng lưới còn hướng tới chia sẻ dữ liệu, hạ tầng và kinh nghiệm nghiên cứu; hình thành các dự án liên ngành giữa AI với những lĩnh vực khác; đồng thời hỗ trợ đào tạo các nhà nghiên cứu trẻ thông qua cơ chế đồng hướng dẫn nghiên cứu. Đây chính là điểm làm nên ý nghĩa của một mạng lưới chuyên gia khi kết nối không phải là đích đến, mà là phương thức để tạo ra kết quả. Ông Trần Phú Thuận, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Liên hiệp các Hội Người Việt Nam tại Liên bang Nga, bày tỏ đồng tình với sự thay đổi trong cách nhìn này. “Một điều chúng tôi rất tâm đắc đó là việc xây dựng một hệ sinh thái kiều bào trên toàn thế giới. Sự thay đổi này là cốt lõi, giúp tạo ra một mạng lưới kiều bào ở toàn cầu theo những chuyên môn rất là rõ ràng. Qua đó, thu hút những nhà khoa học, các doanh nghiệp, các nghị sĩ, các thế hệ trẻ, những nhà khoa học và sẽ tổ chức theo những chuyên đề rất cụ thể”.

Chuyển nguồn lực thành năng lực công nghệ trong nước

Trong thời đại số, khi khoảng cách địa lý không còn là rào cản, nguồn lực trí thức kiều bào đóng góp cho đất nước không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc trở về Việt Nam. Mạng lưới hướng tới đưa AI đến trường học, doanh nghiệp và các lĩnh vực ưu tiên, thúc đẩy đào tạo, chuyển giao tri thức, đổi mới sáng tạo và ứng dụng AI. Các chuyên gia cũng có thể tham gia tư vấn, phản biện những bài toán lớn, liên ngành, dài hạn hoặc có ý nghĩa quan trọng đối với quốc gia. Qua đó, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu, phát triển và làm chủ những công nghệ AI chiến lược. Tiến sĩ Nguyễn Quang Phước, Trưởng Ban điều hành mạng lưới Đổi mới sáng tạo Việt Nam tại Hàn Quốc, cho rằng: "Việt Nam cần chuyển từ tư duy tài trợ cho đề tài nghiên cứu sang tư duy đầu tư để giải quyết một bài toán và tạo ra sản phẩm có thị trường. Khi xác định một nhiệm vụ nghiên cứu, chúng ta nên đặt ngay từ đầu 3 câu hỏi: Ai cần công nghệ này, ai sẽ sử dụng và ai có khả năng đưa nó ra thị trường. Nếu trả lời được 3 câu hỏi này ngay từ đầu thì khoảng cách giữa nghiên cứu và thương mại hóa sẽ được rút ngắn".

Việt Nam đang có một cộng đồng người Việt hiện diện tại nhiều trung tâm khoa học và công nghệ lớn trên thế giới. Đây là nguồn lực có thể bổ sung cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong nước không chỉ bằng tri thức, mà còn bằng kinh nghiệm nghiên cứu, mạng lưới hợp tác và khả năng tiếp cận những xu hướng công nghệ mới. Mạng lưới chuyên gia AI Việt Nam toàn cầu, vì thế, có thể tạo ra một phương thức kết nối linh hoạt hơn: không nhất thiết đưa người tài về nước, mà trước hết đưa tri thức, kinh nghiệm và các mối liên kết của họ về cùng tham gia giải quyết những bài toán của đất nước và tạo ra những giá trị mới cho Việt Nam.