Thủy đài cổ 140 năm tuổi lặng lẽ lưu giữ ký ức về hệ thống cấp nước đầu tiên của Sài Gòn xưa.

Giữa dòng xe đi lại như mắc cửi quanh Hồ Con Rùa - Thành phố Hồ Chí Minh, ít ai để ý phía sau hàng cây xanh trên đường Võ Văn Tần có một “nhân chứng” lặng lẽ đứng đó suốt 140 năm. Không biển hiệu hào nhoáng, không đông khách check-in như các công trình nổi tiếng khác nhưng thủy đài cổ nằm trong khuôn viên Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn lại cất giữ một phần ký ức rất sâu của Sài Gòn xưa - nơi từng được xem là “trái tim” của hệ thống cấp nước đầu tiên của thành phố.

Nằm trong khuôn viên Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn, thủy đài cổ cất giữ một phần ký ức rất sâu của Sài Gòn xưa.

Ẩn mình phía sau cánh cổng của Tổng Công ty Cấp nước Sài Gòn, tòa tháp thủy đài cổ hiện ra với vẻ trầm mặc khác hẳn nhịp phố sôi động bên ngoài. Công trình được người Pháp xây dựng từ năm 1886, khi Sài Gòn còn là một đô thị thuộc địa đang trong quá trình hình thành hệ thống hạ tầng đầu tiên.

Thủy đài cao khoảng 25m, mang kiến trúc Pháp cuối thế kỷ 19 với hình oval hiếm thấy, những mảng tường gạch dày gần 2m và các ô cửa vòm nhuốm màu thời gian.

Đứng dưới chân tháp, cảm giác rõ nhất không phải sự đồ sộ, mà là độ “bền” của ký ức. Từng lớp gạch cũ, từng lỗ thông gió chạm hoa văn, từng bậc cầu thang sẫm màu đều khiến người ta tưởng như đang chạm vào một Sài Gòn xưa, khi đường phố còn thưa người, xe ngựa còn lăn bánh và nước sạch vẫn là điều xa xỉ.

Những mảng tường gạch dày gần 2m và các ô cửa vòm nhuốm màu thời gian.

Năm 1880, hệ thống khai thác nước ngầm đầu tiên mang tên Thévenet được đưa vào hoạt động gần khu vực Hồ Con Rùa ngày nay. Những cụm giếng cạn, nhà máy bơm và hồ chứa lần lượt hình thành để đưa nước về Sài Gòn - Chợ Lớn.

Tư liệu về Tháp nước Quảng trường Hồ Con Rùa.

Trong mạng lưới ấy, thủy đài xây năm 1886 giữ vai trò cực kỳ quan trọng. Ngày đó, nước từ các giếng ngầm sẽ được dẫn về giếng trung tâm, xử lý rồi bơm lên bể thép khổng lồ trên đỉnh tháp. Từ đây, áp lực nước được tạo ra để phân phối đến các khu dân cư. Nghe có vẻ bình thường với hiện tại, nhưng ở cuối thế kỷ 19, đây từng là một bước tiến lớn của đô thị Sài Gòn.

Giữa cái nóng phương Nam, giữa những con đường còn chưa hoàn chỉnh, dòng nước sạch đầu tiên chảy đến từng khu phố chính là nền móng cho một thành phố hiện đại sau này.

Không gian nay đã được cải tạo thành phòng truyền thống ngành cấp nước Thành phố Hồ Chí Minh.

Nơi đây có hàng trăm hiện vật, hình ảnh và tài liệu cũ như một “bảo tàng ký ức đô thị”.Không gian nay đã được cải tạo thành phòng truyền thống ngành cấp nước Thành phố Hồ Chí Minh với hàng trăm hiện vật, hình ảnh và tài liệu cũ. Những chiếc van nước cổ, máy móc từ đầu thế kỷ 20, bản vẽ kỹ thuật ngả màu thời gian hay những bức ảnh Sài Gòn xưa khiến người xem có cảm giác như đang bước vào một “bảo tàng ký ức đô thị”. 

Logo Công ty Cấp thoát nước Thành phố Hồ Chí Minh

Hệ thống máy bơm, đẩy nước lên phía trên được trưng bày.

Có những tấm ảnh chụp công nhân ngành nước thời trước, gương mặt còn lem bụi giữa công trường. Có những sơ đồ hệ thống giếng cạn từng cấp nước cho cả Sài Gòn - Chợ Lớn suốt hàng chục năm. Ở đó, lịch sử hiện lên không khô cứng như sách giáo khoa. Nó hiện lên bằng đời sống.

 

Đồng phục của Công ty Cấp nước Thành phố những năm 1995.